के तपाई विदेशमा हुनुहुन्छ?

के तपाई विदेशमा हुनुहुन्छ?
पुस्तक, पत्रपत्रिका प्रकाशन गर्ने सुअवसर ‍‍‍‍--------- विदेशमा बस्ने नेपालीहरुले आफ्ना रचनाहरुलाई कृतिको (पुस्तकका) रुपमा कथा संग्रह, कविता संग्रह, उपन्यास लगायत पत्र-पत्रिका समेत प्रकाशित गर्नका लागि सर-‍सल्लाह साथ प्रकाशन सम्बन्धी सम्पूर्ण कार्यका लागि हामीलाई सम्झनुहोस् । trichandra.shrestha@gmail.com

Nepal:The Quake

रिपोर्टिङ गर्दा गर्दै दोलखाको सिंगाटीमा केन्द्रबिन्दु भएर गएको भुकम्पको लाईभ हेर्न नभुल्नुहोस् । बेलायतको स्काई न्यूजले नेपालको भूकम्पका विषयमा तयार पारेको यो स्पेशल रिपोर्ट

Tuesday, August 23, 2016

स्तनपानः हरेक बच्चाको अधिकार

–त्रिचन्द्र प्रतीक्षा

विश्व स्वास्थ्य संघले हरेक वर्ष अगस्त १ देखि ७ सम्म सप्ताहव्यापी स्तनपान दिवस मनाउने गरिन्छ । नेपालमा पनि केहिवर्ष अघिदेखि सरकारीस्तरमै विभिन्न कार्यक्रम सहित स्तनपान दिवस मनाउन थालिएको छ । यसवर्षको नारा रहेको छ, “स्तनपान जीवनको अपरिहार्य लक्ष्य ।” 

त्रिचन्द्र प्रतीक्षा
मानव सभ्यताको सुरुदेखि नै विभिन्न ठाउँमा विभिन्न तरिकाले स्तनपानको उल्लेख भएको पाइन्छ । प्राचीन आयुर्वेदका ग्रन्थहरुमा कुनै कारणले आमाकोे दूध नआएमा धाइआमाको स्तनपान गराउने भनी धाइआमामा हुनुपर्ने विभिन्न गुणहरुको वर्णन गरेको पाइन्छ । आमाको दूध शिशुको लागि परापूर्वकालदेखि ज्यादै महìवपूर्ण मानिंदै आएको छ । स्तनपान गराउनुलाई प्राकृतिक रूप पनि मानिन्छ । केही वर्ष यतादेखि स्तनपानको सम्बन्ध बारे नकारात्मक प्रश्नहरू पनि खडा भएको पाइन्छ । जसमा पहिलो कुरा स्तनपानबाट ‘फिगर’ बिग्रन जान्छन् । फिगर बिग्रन्छ भन्ने डरले नै कतिपय आमाहरू आफ्ना नवजात शिशुहरूलार्य दूध चुसाउनबाट बञ्चित पनि राख्ने गर्छन् अर्थात् छिट्टै छुटाउँछन् । यसको परिणाम ज्यादै खराब निस्क्यो । जुन बच्चाले स्तनपान गर्न पाएन अर्थात् कम ग¥र्यो उसले हरेक किसिमको रोगहरूबाट ग्रसित हुनुप¥यो र धेरैपल्ट रोग प्रतिरोधक व्यक्ति जो आमाको दूधबाट बच्चालाई मिल्छ । त्यसको कमीबाट पनि धेरै बच्चाहरू अकाल मै मर्ने गरेको पनि पाइयो । 

विश्व स्वास्थ्य संघले शिशु जन्मिएको पहिलो छ महिना मात्र ‘आमाको दूध’ खुवाएमा विभिन्न संक्रमण एवं कुपोषणबाट बचाई रोगसँग लड्नसक्ने क्षमता वृद्धि हुन्छ भन्ने कुरा सिफारिस गरेको छ । संघका अनुसार यसो गर्नसकेमा बर्सेनि विश्वका करिब १० लाख बच्चालाई मृत्युको मुखबाट जोगाउन सकिन्छ । 

नेपालमा प्रतिहजार जन्मेका जीवित शिशुमध्ये एक वर्षभित्रमा करिब ६४ जनाको मृत्यु हुन्छ जसमा स्तनपानको कमी पनि एक प्रमुख मानिन्छ । त्यसकारण पनि स्ननपान शिशुका लागि अपरिहार्य छ । स्तनपान गराउनाले पनि बालमृत्युदर कम गर्न सकिन्छ । आमा र बच्चाबीचमा स्तनपान गराउँदा एक प्रकारको संवेगात्मक एवं मनोवैज्ञानिक असर सकारात्मक रुपमा पर्दछ । बढ्दो सहरीकरण एवं मानिसको जीवनशैलीमा आएको परिवर्तन एवं भौतिक संसारसँगको बढी सामिप्यताले गर्दा तथा दूध खुवाएमा सुन्दरता ह्रास आउँछ भन्नेजस्ता मान्यताले गर्दा सहरी क्षेत्रमा स्तनपातमा केही असर पारेको समेत पाइएको छ । 

स्तनपान नगराउने प्रवृत्ति एउटा यस्तो समस्या हुनगयो, कि स्तनपानको महìवबारे आमाहरूलाई सम्झाउने बुझाउने क्रिया विश्वव्यापी चल्न थाले यसमा पहिलो कदम विश्व स्वास्थ्य संगठनले चलाए । यसले एउटा यस्तो भव्य कदम चाल्यो कि जुन जन समुदाय बीच खास गरेर आमाहरूबीच स्तनपान गराउने महìव यसरी बढ्यो कि असंख्य आमाहरूबीच रहेका स्तनपानबाट फिगर बिग्रन्छ भन्ने गलत धारणहरू पनि स्वतः रद्द हुँदैगए, यानी घट्दै गए । सायद तपाईंले पनि यो सोचीरहनु भएको होलाकी आखिर स्तनपानको यति महìव किन बढ्न गयो ? यसको निम्ति स्तनपानको महìवबारे जान्न अति जरूरी छ ।

Saturday, August 20, 2016

क्रूर जात्रा- पाठी खोसाखोस गरी मनाइने जात्रा (फोटो फिचर)

भाद्र ४, २०७३- ललितपुरको खोकनामा शनिबार दियोपोखरी जात्रा मनाइयो ।
रुद्रायणी मन्दिर अगाडि पाठीलाई पोखरीमा फालेर खोसाखोस गरी दियोपोखरी जात्रा मनाइएको हो । पोखरीमा फालिएको पाठीलाई विभिन्न युवाहरुको समूहले खोसाखोस गर्दछन् । जुन समूहले पाठीलाई खोसेर लैजान्छ सो समूहले टोलमा वर्षभर विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम गर्न पाउँछ ।
दियोपोखरीमा मान्छेहरु खसेर मर्न थालेपछि त्यसलाई रोक्न पाठीलाई बली दिने परम्परा छ ।

Monday, August 15, 2016

छाड्न सकिन्छ धूम्रपानको लत

–त्रिचन्द्र प्रतीक्षा 

विभिन्न संघसंस्थाले निकालेको तथ्याङ्कअनुसार धूम्रपान गर्ने विश्वभरका एक अर्ब बढी नागरिकहरुमध्ये २० प्रतिशत महिला छन् भने नेपालमा सूर्तिजन्य पदार्थका सेवनबाट वर्षेनी १५ हजार बढीले अकाल मै ज्यान गुमाइरहेका छन् । जस्मा धूम्रपानकै कारण प्रति घण्टा २ जनाको, प्रत्येक दिन ४२ जनाले तथा मासिक १२ सय ५० व्यक्तिको मृत्यु हुने गरेको छ । स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयद्वारा सञ्चारकर्मीसँगको अन्तक्रियामा सो तथ्याङ्क प्रस्तुत गरिएको थियो । धूम्रपानबाट मृत्यु हुने मध्ये ४० प्रतिशत पुरुष, २१ प्रतिशत महिला तथा १२ प्रतिशत युवा रहेको बताइएको छ । तथ्याङ्कअनुसार नेपालमा धूम्रपान प्रयोगकर्तामध्ये ५५ प्रतिशत निरक्षर रहेका छन् भने सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोगकर्ता सबैभन्दा बढी हिमाली क्षेत्रमा ६८ प्रतिशत रहेको देखाइएको छ ।
त्रिचन्द्र प्रतीक्षा

अहिले नेपालमा सरदर वार्षिक ६ हजार मेट्रिक टन भन्दा बढि सुर्ति तथा करिव ६ अर्ब साठी करोड खिल्ली चुरोट उत्पादन हुन्छ । विगत २ दशक यता नेपालमा सुर्तिजन्य पदार्थको उत्पादनमा १३ गुणाले वृद्धि भएको छ भने धूम्रपान र अन्य मध्यपानजन्य पदार्थको आयात पनि ह्वात्तै बढेको छ । सबैभन्दा बढि ४० प्रतिशत चुरोटको प्रयोग हुन्छ भने ३० प्रतिशत सुर्तिजन्य पदार्थ, ५ प्रतिशत तमाखुले स्थान ओगटेको छ भने बाँकी २५ प्रतिशत पान, गुट्खा, बिडी आदिले ठाउँ ओगटेको पाइन्छ ।   

विश्व स्वास्थ्य संगठनले २०११ मा प्रकाशित गरेको आँकडा अनुसार पूर्वी मध्य र दक्षिण युरोपमा पछिल्ला वर्षमा धूम्रपान गर्ने पुरुषको अनुपात पहिलाको तुलनामा घटेको छ भने महिलाको बढेर गएको छ । दक्षिण पूर्वी एसियामा पनि वयस्क युवकको धूम्रपान दर वयस्क महिलाको भन्दा दश गुण बढि छ तर धूम्रपान गर्ने महिलाको संख्या दिनहुँ बढ्दै जान थालेकाले पुरुष र महिला बीचको अनुपात साँधुरिदै छ, प्रतिवेदन यस्तै भन्दछ । नेपाललगायत विश्व स्वास्थ्य संगठनका १४० सदस्य राष्ट्र तथा विश्वका केही अन्य प्रान्तहरुमा गरिएको ग्लोबल युथ टोबाको सर्वे जिवाइटिएस–२०१२ को प्रतिवेदनमा पनि धूम्रपान गर्ने महिलाको संख्या उल्लेख्य बढेकोमा चिन्ता व्यक्त गरिएको छ । वयस्क महिला भन्दा नवयुवतीमा धूम्रपान आकर्षण अधिक बढ्दै छ । विश्वमा धूम्रपानका कारणले ज्यान गुमाउन सक्नेको संख्या २०२० बाट वार्षिक एक करोडभन्दा बढी हुने सम्भावना छ’ जिवाइटिएसको ठम्याइछ । एकअर्को संयुक्त राज्यमा गरिएको एउटा अध्ययनअनुसार धूम्रपानको रहर गर्ने चारमध्ये एक जना जवानलाई यसको लत नै लाग्छ । यो दर कोकेन र हेरोइनको चस्का लिन खोज्नेहरुको जत्तिकै छ । धूम्रपान गर्न थालेकोमा चुकचुकाउने किशोरकिशोरीहरु ७० प्रतिशत भए पनि कमैले मात्र छोड्न सक्छन् ।  

धूम्रपानले लिन्छ ज्यान । विश्वभरि कम्तीमा पनि १ अर्ब ३० करोड व्यक्तिहरुले धूम्रपान गर्छन्, भनि विश्व स्वास्थ्य संघको स्वास्थ्य बुलेटीनमा उल्लेख गरेको छ । यसको अर्थ, सालाखाला विश्वका एक तिहाई वयस्कहरू धूम्रपान गर्छन् । विश्व स्वास्थ्य संघअनुसार धूम्रपानका कारण वर्षेनी ६० लाख मानिसहरू अथवा प्रत्येक ४ सेकेन्डमा एकजना मानिस मर्छन् ।

Sunday, August 14, 2016

'गढ़िमाइ बली' रोक्ने सर्वोच्चको फैसला र हाम्रो आसन्न अवसान

सर्वोच्च अदालतको गढीमाई मेलामा पशु वली रोक्ने फैसलाले जटिल प्रश्नहरू उभ्याएको छ । के सर्वोच्च अदालत अब नेपालका मौलिक परम्पराको अभिभावक रहेन ? कि सर्वोच्च अदालत कुनै पनि देशका मौलिक सांस्कृतिक परम्परा तथा धार्मिक प्रचलन कानून निर्माणका स्रोत हुन्, यिनलाई चलाउनु हुन्न भन्ने सामान्य कानूनी ज्ञान नभएका एनजीओ, आइएनजीओले टेन्डर पारेर चलाएको संस्था रह्यो ? यसो भएको हो भने सर्वोच्च अदालत दुई कौडीको पनि रहेन, हामीले हाम्रो अभिभावक गुमायौं । अब हरेक नेपाली जनताका मौलिक संस्कार कानून नामको गोमन सर्पबाट डसिने नै भए र कानूनको प्रत्याभूति नरहने नै भयो होइन ?
कानूनको सामान्य सिद्धान्त छ – हरेक देशका स्थानीय संस्कार, परम्परा, प्रचलन आदिलाई कानून निर्माणको स्रोतको रूपमा लिइन्छ र तिनलाई नचलाई तिनको आधारमा वा तिनलाई सहयोगी मानेर अन्य कानून तर्जुमा गरिन्छन । यसलाई बुझ्नको लागि एउटा मुस्लिम मुलुकमा महिलाले बुर्का लगाउने प्रचलन धार्मिक हो कि कानूनी कुरा हो भनेर सोचे पुग्छ । बुर्का लगाउनु पहिला धर्म-संस्कृतिसंग जोडिएको कुरा हो, कानूनले त्यसलाई अमानवीय भनेर तुरून्त हटाउन मिल्दैन, सक्दैन, पाऊँदैन । देशको मौलिक परम्परालाई कानूनले जगेर्ना गर्दछ न कि त्यसको हत्या ।
अर्को एउटा उदाहरण : धामी, झाँक्री, बिजुवा, फेदांगमा आदिलाई हामी अन्धविश्वास भन्छौं जबकी एउटा मात्र पुस्तामा बिजुवा, फेदांगमा जन्मिएन भने किरातहरूको मुन्दुम नविकरण हुन्न, मुन्दुम लेखेर लेखिन्न, यो निश्चित ध्वनि कम्पनद्वारा फेदांगमाले बोलिने कुरा हो, यही तरिकाले सालेपिच्छे थपिंदै र नविकरण हुँदै जाने हो मुन्दुम । लेखिएका कुराले मुन्दुमको गहिराइ समात्ने कुरा धेरै हदसम्म नाजायज हो, लेखाइ बोलेर निस्केका सम्पूर्ण ध्वनि र त्यसका पिच र कम्पनलाई लेख्नको लागि अपर्याप्त छ । अन्धविश्वास भनेर धामी, झाँक्री फेदांगमालाई रोक लगाउने र एलोप्याथीमात्र उपचार हो भनेर मान्ने हो र त्यही अनुरूप कानून तर्जुमा गर्ने हो भने एकातिर किरात धर्म-संस्कृति सखाप हुन्छ अर्कोतिर हाम्रो नस्ट भएको मौलिक किरात संस्कारको चिहानमाथि पश्चिमा संस्कृतिको खुला बजार र साम्राज्यले कब्जा जमाउँछ ।
प्रष्ट हुनोस – पश्चिमा मेडिकल साइन्सको एलोप्याथीमात्र उपचार पद्धति होइन, संसारमा हजारौं उपचार पद्धति छन्, संसारको दुई तिहाइ भागमा ब्रिटिशहरूले शासन गरेयता उनीहरुले हतार हतार आफ्नै उपचार विधि मात्र वैज्ञानिक भएको र आफू संसारकै विकसित भएको स्वांग पार्दै एलोप्याथिक अस्पतालहरू विस्तार गरेर तेस्रो विश्वका हाम्रा अनमोल संस्कृतिलाई फितला र अन्धविश्वासीको ट्याग भिराउन सफल भएका हुन् । के हामी अन्धविश्वासी हौँ र हाम्रा प्रचलन अन्धविश्वास मात्र हुन् ? अहँ, होइन, जम्मा भएको कुरा के हो भने हामीले प्रयोग गरेका उपचार विधि र हाम्रा मौलिक संस्कारले हाम्रो लागि कसरी काम गर्दैछन भन्ने अध्ययन गर्न हामी कहिल्यै लागेनौं, तर रसियाको जार शासनको अन्त्यपछि कम्युनिस्ट शासनले अन्धविश्वासी भनेर ट्याग भिराएर विस्थापित गरेका धामी, झाँक्रीको अध्ययन गरेर अमेरिकी माइकल हार्नरले धामी, झाँक्री उपचार विधि पूर्णतया विज्ञानमा रुपान्तरित गरिदिए र आज अमेरिकाको क्यालिफोर्नियामा हार्नरले चलाएको धामी झाँक्री युनिभर्सिटीबाट प्रति बर्ष पाँच हजारको संख्यामा धामी, झाँक्री उत्पादन हुन्छन । हामी भने हाम्रा धामी, झाँक्री नामेट गर्न लागिपरेका छौं, हामीलाई हाम्रा संस्कृति कसैले अन्धविश्वास भन्देला भनेर लाज हुन्छ ।

Saturday, August 13, 2016

पशु बलिप्रथा रोक्न सरकारलाई दवावमूलक र्याली (फोटो फिचर)

-प्रतीक्षा
२९ श्रावण, काठमाडौं, हालै सर्वोच्च अदालतले गढिमाई मेलामा पशु बलिप्रथा रोक्ने आदेश जारी गरेको खुशीयाली र समर्थनमा विभिन्न अहिंसावादि संघ संस्थाहरुले उक्त अदालतको आदेशलाई सरकारले छिटोभन्दा छिटो कानून बनाएर गढिमाई मेलामा मात्र नभई नेपालको विभिन्न मठ-मन्दिरहरुमा हुँदै आईरहेको बलिप्रथालाई यथाशिघ्र रोक्न माग गर्दै  दवावमूलकको रुपमा आज बिहान ८ बजे माईतिघर मण्डलाबाट वृहत्त र्याली प्रदर्शन गरेको छ ।

"अहिंसानै परमो धर्म हो ।", 'पशु बलिप्रथा मानवको कंलक हो" "देवीले कसैको बलि लिईदैन" आदि नाराका साथ बालबालिका, युवायुवती साथै वृद्धवृद्धा लगायत धार्मिक गुरुहरुको पनि बाक्लै उपस्थित रहेको थियो ।


उक्त र्यालीमा अहिंसावादीप्रेमी व्यक्तित्वहरुको लगायत हजारौं संख्याले सहभागिता जनाउँदै माईतिघर, सुन्धारा लगायत काठमाडौंको भित्री सडक हुँदै रत्नपार्क बाटिकामा आएर समापन गरेको थियो । सो कोणसभामा विभिन्न संघ, संस्थाका व्यक्तित्वहरुले नेपालमा परम्परागतरुपमा चलिआएको धर्म र संस्कृतिको विरोध नभएको तर त्यसभित्र रहेको कुसंस्कारको नाममा रहेको बलिप्रथालाई हटाउन चाहको कुरा व्यक्त गरे भने आजको र्यालीको सन्देश सर्वोच्च अदालतले केहि दिनअघि गरेको बलिप्रथा बन्दगर्न सरकारलाई दिएको आदेशलाई समर्थन गर्दै सरकारले चाँडोभन्दा चाँडो कानूनीरुपमा लागु गर्नका लागि दवावस्वरूप र्याली गरेको जनाएका छन् ।


फोटो साभार: त्रिचन्द्र श्रेष्ठ, दुर्गानाथ दाहाल













नेपाली चलचित्रहरु